Is er in het dorp Paal iets vermeldenswaardig gebeurd tijdens de Tweede Wereldoorlog?

Dat was de vraag die de leden van de Historische Werkgroep van Paalonline zich in 2018 stelden na de herdenkingen van "De Groote oorlog" en in de aanloop naar de herdenkingen naar aanleiding van de 80ste verjaardag van de start van WO2

De historische werkgroep van Paalonline verzamelt al geruime tijd verhalen van Palenaars tijdens de Tweede Wereldoorlog. Vanaf nu zullen we die verhalen met grote regelmaat publiceren. Ieder heeft zijn eigen  verhaal: over de vlucht bij het uitbreken van de oorlog, de bezetting en de honger, de schrik en het schuilen in een abri, verplichte tewerkstelling van jonge mannen in Duitsland, de Engelse vliegtuigen die ’s nachts overvliegen, de neerstortende V1’s  van de Duitsers en ten slotte de bevrijding.We twijfelen er niet aan: ook in jouw familie zijn er nog ouderen die een heel verhaal te vertellen hebben…
Hier volgt ons eerste verhaal: dat van TREES RUBENS, geboren in 1883.

1939: komt er oorlog?

In september 1939 roept koning Leopold III de mobilisatie uit van het Belgisch leger: eerst moeten de dienstplichtigen, kort nadien ook de reservisten verdedigende posities innemen tegenover de dreiging van  het Duitse Reich. De belangrijkste verdedigingslijn is het Albertkanaal, dat dwars door Tervant loopt.

10 mei 1940…

vielen de Hitler-soldaten België binnen. Door zijn ligging was Limburg het eerst getroffen. Hoe reageerden de mensen in ons dorp, toen ze de Duitse vliegtuigen hoorden overvliegen, het Belgisch afweergeschut hoorden schieten, de alarmerende berichten op de radio hoorden?

Oudere Palenaren hadden nog de Eerste Wereldoorlog meegemaakt, met de moorden van de Duitsers in Beringen, in Schaffen, de executie van Frans Claes in Rijsel… Het dorp raakte in paniek, bijna alle Palenaren vluchtten weg.

Jef Vanmol en Margriet Vanroy woonden in de Oude Barrier te Paal. Het mijnwerkersgezin telde op dat ogenblik zeven jonge kinderen: Maria, Frans, Gust, Fons, Cecile, Livinus en Louis.

Ze vluchtten op 10 mei, samen met Jef Bosmans en Leen Poel. Jef was bekend als de oorlogsinvalide met één arm en voorzitter van de Oud-strijdersbond. Ook bij hem zat de schrik er in! Samen vertrokken ze met hun hele hebben en houden in de kruiwagen. De eerste nacht sliepen ze bij een boer in Meldert. ’s Anderendaags  ging de tocht te voet verder tot Onze-Lieve-Vrouw Tielt, om er ook weer bij een boer onderdak te vinden. Daar verbleven ze een tiental dagen; ze hebben er weinig ondervonden van de oorlog. Vader Jef werd ingeschakeld in het landbouwbedrijf en het gezin kreeg daarvoor gratis kost en inwoon. Na 10 dagen zijn ze terug naar Paal vertrokken. Onderweg kwamen ze Duitse soldaten tegen en die gaven enkele stukken chocolade aan de kinderen.

foto : Jozef Vanmol x Margriet Vanroy

Louis was 16 jaar toen de oorlog uitbrak. Hij is tot 14 jaar naar school geweest, in drie gebouwen. Eerst ging hij naar de school in het oude gemeentehuis, dat afgebroken is ,dan naar de "gemeentezaal" aan het huidige oorlogsmonument en ten slotte vanaf 1936 in de nieuwe school, die er vandaag nog staat. (Het stuk grond waarop de lagere jongensschool gebouwd werd was geschonken door M. Vanderheyden, die op het "kastielke" woonde, het latere gemeentehuis van Paal).

Sommige “meesters” hebben in de oorlog gesympathiseerd met de Duitsers, o.a. meester Kat (Van Tilborgh) en meester Men (Theunis ). Daarnaast kreeg hij ook les van meester Iven.  Na de oorlog hebben sommigen gevangen gezeten en  zijn er verhuisd uit Paal.

Irene werd geboren 1934, in Klein Tervant. Ze herinnert zich het begin van de oorlog nog heel goed.

>Maurice Berrevoets woont vandaag in Meerhout, maar hij heeft heel zijn jeugd doorgebracht in Tervant. Hij woonde op de Tervantse Heide, op den Ulfort. Dat is nu de Zandhoefstraat, een straat over het Albertkanaal. Den Ulfort was een heidevlakte en er woonden maar weinig mensen. Vader Alfons Berrevoets was mijnwerker op de bovengrond van de koolmijn van Beringen en moeder Helena Keunen was huismoeder van een talrijk gezin.

We waren thuis met twaalf kinderen: Gerarda, Leon, André, Maurice( ik dus), Raymond, Hilda, Greta, Martha, Jos, Robert, Mia en Marie-Louise.

Al in het voorjaar van 1940 spraken de mensen van oorlog. Overal in Tervant lagen Belgische soldaten, wel tweehonderd of driehonderd. Sommige sliepen bij de boeren maar de meeste sliepen in tenten. Ook bij ons in huis lagen soldaten. Ze groeven loopgraven achter het kanaal, om de brug te verdedigen. Ze hadden hun eigen keuken, aan de kerk. Dikwijls gingen we daar ’s middags kijken als de school uit was en dan kregen we soep van hen.

Maurice Berrevoets woonde aan de Oostkant van het kanaal. Op 30 mei kwamen ze terug thuis, na hun vlucht voor de oprukkende Duitsers. Hij was 13 jaar en dus nog schoolplichtig. Dat was een probleem, want de school lag in het centrum van Tervant, aan de andere kant van het kanaal, en de brug was opgeblazen door de terugtrekkende Belgische soldaten. Vanaf september moest hij elke dag in een bootje het kanaal oversteken, samen met enkele kameraden.

In het begin van de winter werd, op kosten van de gemeente, een vlot gelegd over het kanaal. Dat moest van de Duitsers, want anders moesten de mijnwerkers van Paal een grote omweg maken om op de mijn van Beringen te geraken. Het vlot was gemaakt van olietonnen, vastgebonden op stevige houten balken en daarover planken. Voor de veiligheid waren er leuningen voorzien. Dat was allemaal niet echt stevig, maar Maurice stelt ons gerust: Er is nooit iets gebeurd.

Maurice geeft toe: ik heb echt honger geleden in de oorlog.

‘s Morgens kreeg hij één zwarte boterham, slecht brood. Dat plakte aan uw gehemelte. Dat brood moesten ze thuis gaan halen in Beringen. Ze noemden dat Duits brood, dat ze kregen met hun rantsoenzegels.

Gelukkig kreeg hij ‘s middags op school een boterham met vet en confituur.

’s Avonds was er soep met groenten uit de hof, met rodekool, patatten, alles wat men zelf kon winnen.

Livinus, “Vinus”, Caubergs werd in 1923 geboren op de Heide in Paal. Hij was dus 17 jaar toen in 1940 de oorlog uitbrak.

Hij reed dan al twee jaar met de melkkar van zijn vader: hij ging melkkruiken ophalen bij enkele boeren en hij bracht de kruiken naar de Wissel, waar Jan Dirix ze op zijn wagen overlaadde om ze naar de coöperatieve melkerij in Heusden te brengen. Voor de oorlog boterden de meeste boeren in Paal nog zelf, zodat de melkronde niet zo groot was.

In de vorige aflevering lazen we al dat Vinus opgeroepen werd als soldaat en na de capitulatie van België terugkeerde naar de Buiting

Ook zijn ouders waren gevlucht voor de Duitsers, met paard en kar. Ze zijn tot in Zichem geraakt dat lag daar vol met volk van de Buiting. Het is toen dat Stinus Kimpen doodgebleven is in een bombardement. Toen het bombardement begon, ging hij lopen in de richting van een huis, om veilig te zijn, en precies daar viel een bom. Dat was toen een hele slachting. Eigenlijk vocht in die periode iedereen voor zijn eigen leven.

LEON AERTS werd geboren in 1927. Hij was dertien jaar toen de oorlog uitbrak en hij heeft de oorlogsjaren heel bewust beleefd.

Voor hij iets over zichzelf wil zeggen, vertelt hij dat zijn vader, Jef Aerts, in december 1916 naar Tessenderlo moest gaan voor de zogenaamde monstering: Belgische jongemannen werden gekeurd of ze geschikt waren om te gaan werken in Duitsland. Jef had pech: hij werd uitgekozen en direct op de trein gezet werd met zijn pakske. Hij werd naar Gouvy gebracht (helemaal in het Zuiden van België) waar hij moest werken aan een nieuwe spoorweg voor het Duitse leger.

Op 10 mei sloeg de familie op de vlucht.  Pa Jef Aerts had grote schrik want hij wist nog hoe brutaal de Duitsers geweest waren tijdens de Eerste Oorlog.  Ze vertrokken samen met alle geburen. Pa had een zak koren op de fiets geladen en daar bovenop zat zijn zuster Jeanne.

De eerste dag geraakten ze niet ver:  tot aan het vliegplein in Schaffen. Kort nadat ze aangekomen waren, kwamen ze terecht in een bombardement door Duitse vliegtuigen. Ze konden schuilen in een Belgische abri, en Leon weet nog dat zijn hele nek vol zand zat door het schudden van de aarde.

De familie Kimpen was eerst niet gevlucht. Hij weet nog dat pa Kimpen buiten stond toen hun stoet  voorbij trok. Ik kan toch mijn koe en paard niet achterlaten, zei pa Kimpen. Ze zijn later toch vertrokken en zo zijn ze doodgebleven in een bombardement. Ze waren beter thuis gebleven, daar waren ze veiliger geweest…

Ivonne zat vanaf haar 13 jaar in het pensionaat in Berlaar:
“Net voor de oorlog waren mijn zus en ik op pensionaat, Paal lag vol soldaten voor de mobilisatie. De veldkeuken stond in onze hof. Bij ons logeerde een hoge officier, die had twee ordonnansen die sliepen op een canapé in het bureautje. In onze mooie kamer waren bureaus ingericht voor ziekenbriefjes en verlof. Onze vloer in hout was helemaal kapot van hun schoenen. Als we in verlof kwamen van het pensionaat stonden de soldaten in lange rijen in de gang en op de trap aan te schuiven voor papieren. Moeder roosterde al het brood dat de soldaten weggooiden. Gelukkig maar, we hebben daar de eerste 14 dagen na onze vlucht nog kunnen van eten !

Op een dag, in Berlaar, zei moeder overste dat iedereen naar huis moest, het was oorlog. Ik was toen bijna vijftien.

In een vorige aflevering vertelde Ivonne Huybrechtsal over de mobilisatie en vlucht

Bij onze terugkeer in Paal hebben we van de overbuurman (Prosper Libaers, vader van Mathilde)  melk en vlees gekregen. Die mens heeft ons in het begin in leven gehouden. Hij was niet gaan vluchten en heeft gedurende heel die tijd alle koeien gemolken die stonden te loeien met volle uiers.

Van pa wisten we niks. Die is eerst weken later thuisgekomen. Hij had in Frankrijk gezeten, hij was met een groot-invalide uit de eerste wereldoorlog meegereden. Heel de weg door had hij een grote hesp meegesleurd en die nog mee teruggebracht ook.  Eenmaal was hij tegengehouden omdat hij met zijn snorretje verdacht veel op Hitler leek.

Ivonne, geboren in 1929, woonde met haar ouders tijdens de 2de wereldoorlog in het centrum van Tervant, als buren van de familie Pieters. Het gezin Alenteyns telde 4 meisjes, Ivonne was de derde oudste, en 3 zonen.
Haar vader was molenaar, hij maalde in een zgn. ‘vuurmolen’, die in tegenstelling tot een water- of windmolen aangedreven werd door oorspronkelijk een stoommachine, later een verbrandingsmotor of elektromotor. De familie boerde ook nog wat bij met 2 koeien, klein vee en regelmatig een varken om in hun levensonderhoud te voorzien.
Yvonne voelde zich voor het eerst met de dreigende oorlog geconfronteerd toen er op een dag vele vliegtuigen over Tervant vlogen en de majoor, die bij de familie Pieters verbleef, de opmerking maakte dat het binnen een paar dagen oorlog zou zijn.

Ivonne ging tijdens de oorlog naar school in de meisjesschool aan de Processiestraat in Tervant. Zij heeft nooit soep of levertraan van Winterhulp gekregen, maar kreeg regelmatig vitaminen in school. Af en toe liepen zij door de loopgrachten die de Belgische soldaten aan het kanaal achtergelaten hadden en speelden zij in de abri aan het Albertkanaal. Toen de Duitsers kwamen had het Belgisch leger ook de brug tot ontploffing gebracht, deze lag nu half in het water. De steunpilaren stonden er nog gedeeltelijk en enkele jonge waaghalzen kropen via de zwaar beschadigde constructie naar de andere kant van het kanaal.
Haar vader was lid van de Boerenwacht in Tervant. De boeren controleerden namelijk van 21 u tot 6u ‘s morgens hun velden om diefstallen en beschadigingen van de gewassen te voorkomen.

Ook tijdens de oorlog werd er kermis gevierd, vooral in de gehuchten, dichter bij huis en waar de controle van de Duitse bezetter minder was, zo ook in Meelberg. Tijdens die kermis, meestal op dinsdag, organiseerde de boogschuttersgilde van Meelberg haar wedstrijd. Boven op de gèèr werden enkele aardappelen vastgepind en in het midden een aardappel met enkele kippenpluimen. Wie de hoofdvogel afschoot, werd koning voor één jaar. In vredestijd werd dan de nieuwe koning aan zijn woning afgehaald en trok men in stoet naar het gildelokaal. Van de koning werd dan verwacht dat hij trakteerde… Typisch voor Paal was de wildeman, helemaal in vodden gekleed met een hoed van gebladerte, dat zijn gezicht bijna geheel bedekte. In de stoet werd een jonge berkenboom meegesleept, waar tientallen karamellen aan vastgebonden waren; de kinderen mochten proberen de snoep af te trekken, maar ze moesten wel oppassen om geen kletsen te krijgen van de wis van de wildeman. De kunst bestond er in dat één jongen de aandacht van de wildeman trok, zodat de anderen wel aan de karamellen konden.

>Wie er altijd was op haast elke kermis, in oorlogs- én in vredestijd, was Fien Spek. Ze zag er een bazig vrouwmens uit, had  zwarte haren, droeg altijd een zwarte satijnen voorschoot en praatte met een rauwe stem, ze kon het heel goed uitleggen.
Fien woonde met haar gezin in een woonwagen, een ‘kiekas’. Toch was het altijd proper in haar villa ‘Trepkes Op’ en ondanks haar voorkomen had ze een hart van goud.
Haar echte naam was Joséphine Smets, op de wereld gekomen in St.-Truiden in 1902 en gestorven in 1970, in het hospitaal van Beringen Mijn. Ze trouwde met weduwnaar Charel Clymans, een oud-ijzermarchang, en zo kreeg ze er acht zonen gratis bij. Samen kochten ze nog twee dochters en een zoon.
Fien had niet veel plaats nodig op de kermis. Eerst verkocht ze ballonnen in allerlei kleuren en vormen. Ze had enkel een fles gas mee en een stok met een koord waar ze haar ballonnen aan vast maakte. Soms gaf ze al eens een ballon gratis weg aan een arm dutske.

Mariette Vanderheiden (1925- 1984)  was 14 jaar toen WOII uitbrak en zoals elk jong meisje hield zij van romantiek.

Zij woonde in de Paalstraat (nu Buitingstraat)  en na haar huwelijk met Jozef Vanden Eynde, in de Zwanenbergstraat. Tijdens de oorlog bestonden er geen wenskaarten met voorgedrukte teksten zoals dat nu het geval is. Mariette verzamelde tijdens de oorlog  meerdere versjes om Nieuwjaar te wensen en de vriendinnen of haar grote liefde aan te schrijven.  

Uit  haar inmiddels vergeeld schriftje publiceren we enkele van haar verzen , al dan niet zelf gecomponeerd.