De geschiedenis van Paal
In deze rubriek vind je beknopt de belangrijkste gebeurtenissen in de geschiedenis van Paal. André Luyten baseerde zich bij het schrijven van de teksten enerzijds op de geschriften van Pastoor Stefan Orye, pastoor van Paal van 1938 tot 1958, gepubliceerd in het Parochieblad en anderzijds op de boeken van Cyriel Brockmans, “Van Buiting tot Paal” en “Beringen, stad en Buitingen”.
Stad en Buitingen
Door de verheffing van Beringen tot stad in 1239, werd het onderscheid tussen de “binning”, Beringen binnen de stadswallen en de “buiting(en)”, het gedeelte van Beringen buiten de stadswallen, officieel. Zo ook verwierf het huidige Paal zijn naam van “Buiting”.
De kapel van Paal
Het huidige Paal, de Buitinghe van Beringen ,behoorde ook van oudsher tot de parochie Beringen. Paal had dus geen eigen kerkgebouw, noch een eigen parochiale structuur maar wel een vrij grote kapel. Reeds in 1459 wordt er gewag gemaakt van een “capelle staende tusschen Paele en Meerlebergh”. Op de Buiting leefden de mensen vooral in de gehuchten en het dorpscentrum zoals we dat nu kennen, vormde eigenlijk geen gehucht. Vandaar de plaatsbepaling van toen “tussen Paele (het huidige Paalstraat) en Meerlebergh”
De Buiting krijgt medezeggenschap
Er was niet alleen het verschillend rechtssysteem tussen de stad en de Buiting en het feit dat de Buiting 2/3 van de belastingen moest ophoesten. Wellicht zat er nog meer scheef tussen de stad Beringen en haar Buiting… Na veel ruzie en gehakketak bekwamen de inwoners van de Buiting dat in 1530 de gemeentegoederen gescheiden werden. Van dan af hield de Buiting er ook een eigen budget op na.
Streven naar een eigen parochie Paal
“De Buiting” behoorde van oudsher tot de parochie Beringen, zoals Heusden overigens. Reeds voor 1400 werd Heusden een eigen parochie maar de pastoor van Beringen mocht in de aanvangsfase de pastoor van Heusden nog benoemen. De Buiting bleef echter deel uitmaken van de parochie Beringen.
“Rijk en arm: het eeuwige liedje…”
In Beringen leefden in de 16e en 17e eeuw “gegoede families” die relaties konden onderhouden bij de hogere kerkelijke en burgerlijke overheden, zodat zij beter hun standpunt konden verdedigen dan de minder onderlegde, ongeletterde boeren van de Buiting.
Van beneficie naar parochie
Paal was dan geen afzonderlijke parochie, het dorp bezat wel een vrij grote kapel , een “beneficie”, die bediend werd door een “rector” of “beneficiant”, zoals in deel 4 al werd vermeld. Deze rector-beneficiant, een geestelijke, woonde meestal op de Buiting. Hij mocht echter geen biecht horen of stervenden bedienen. Het toedienen van de sacramenten bleef immers het voorrecht van de pastoor van Beringen.
Een averechts effect ...
Begin april 1700 werd een smeekschrift gericht namens “de Buiting” tot de vicaris-generaal van het prinsbisdom Luik, een zekere G.B. Van Hemisdael. In dat smeekschrift werd de toelating gevraagd om een nieuwe parochie op te richten omwille van het groot aantal inwoners van de Buiting . Dat smeekschrift had echter een averechts effect.
Met alle middelen vechten voor een eigen parochie!
In 1700 echter was een godvruchtig en godvrezend leven het” nec plus ultra “ van ieder menselijk bestaan. God was alfa en omega voor ieder mens, zoals men dat nu nog zo mooi zegt in de kerk. Kijk maar eens naar de dominantie van de religieuze kunst in die tijd. Zodra de gelovigen van Paal ingelicht waren over de reactie van de pastoor van Beringen en van de Magistraat, schakelde men op de Buiting over in een hogere versnelling .
Een onderzoekscommissie van het Prinsbisdom Luik komt ter plaatse
De discussie tussen Paal en Beringen over een aparte parochie in Paal escaleerde. In januari 1702 vaardigde de Vikaris-Generaal van Luik een decreet uit waarbij een commissie werd aangesteld om de toestand ter plaatse te onderzoeken. E.H. Rolin, secretaris van de vicaris-generaal en E.H. Jamar de Montfort, assessor of raadgever van de vicaris werden met de onderzoekstaak belast.
De Paaldervoort: een Rode Zee voor de Palenaren
Op 13 maart 1702 kwam een commissie, afgevaardigd door de Vikaris-Generaal van Luik, de toestand ter plaatse onderzoeken. De inwoners van Paal beweerden immers dat de kerk van Beringen voor hen dikwijls onbereikbaar was door overstromingen of gesloten stadspoorten, die van Beringen beweerden het tegendeel.
De 4 burgemeesters van Paal mogen de Pastoor van Paal benoemen!
Het verslag van de onderzoekscommissie bleef een tijdje in de schuif liggen, de Spaanse successieoorlog en praktische regelingen zorgden voor heel wat vertraging maar in 1708 werd de parochie Paal opgericht. Tot eerste pastoor werd E.H. Jan Notelaers benoemd, een geboren en getogen… Palenaar.
Wie was Pastoor jan Notelaers ?
De Bisschop van Luik decreteerde in 1708 dat de nieuwe parochie Paal, volgens de overeengekomen voorwaarden, mocht worden opgericht. Tot eerste pastoor werd E.H. Jan Notelaers benoemd, een geboren en getogen… Palenaar. Jan Notelaers was een priester geboren in Paal. De familie Notelaers bezat niet alleen een boerderij in Paal maar had ook een huis met tuin in Beringen, in het Steenstraatje. Jan Notelaers beschikte over een beneficie in de kerk van Stevoort en over het beneficie van St. Anna in de kerk van Beringen. Een beneficie was sinds de Middeleeuwen het inkomen dat een priester verdiende door op vaste tijdstippen op een vaste plaats H. Missen te doen
Nieuwe Borstels keren goed!
Alsof het een nieuwe president van de Verenigde Staten was die in 100 dagen het tij al wilde doen keren, zo vloog Pastoor Jan Notelaers er in 1708 in zijn gloednieuwe parochie Paal in… Al na 2 dagen na het verschijnen van het bisschoppelijk decreet, op 28 juni werd E.H. Jan Notelaers door Notaris Verdonck in de kerk van Paal binnengeleid en er officieel als pastoor aangesteld.
Van euforie naar ontnuchtering!
op de Buiting waren de gelovigen na de afscheiding euforisch geworden en ze gaven navenant geld.. Het kon niet op. De mensen van de Buiting die van oudsher toch als “keuterboerkes” gecatalogeerd werden, deden blijkbaar alles om hun nieuwe parochie een nieuwe uitrusting en een frisse uitstraling te geven. Beringen ging echter nog in beroep. De 2 partijen moesten al hun documenten naar Rome sturen en ze werden in Luik gedagvaard om voor de “judex compulsor” al hun stukken te komen neerleggen. In Paal mocht er niets meer gedaan worden dat in het nadeel van Beringen was.
Pastoor Jan Notelaers en zijn broer Willem nemen de leiding van het verzet!
Alhoewel er uitdrukkelijk vermeld stond in het bericht dat op de kerkdeur werd aangeplakt, dat er in Paal niets mocht gedaan worden dat nadelig was voor Beringen, trok Pastoor Notelaers zich daar niets van aan. Hij ging gewoon door met de mis te vieren voor zijn parochianen en na de mis hield hij zoals gewoonlijk zijn sermoen.
De Buiting en Beringen verwikkeld in een proces in Rome…
Paal werd in 1708 eindelijk erkend als onafhankelijke parochie. De parochie Beringen ging echter in beroep. Paal en Beringen raakten zo verwikkeld in een proces in Rome.
Terug naar af ?
Het opperste kerkelijke gerecht in Rome besliste ”…dat het moet in alles ende door alle herroepen en de vernietight worden gelijck wij hetselve vernietigen ende in alles ende voor voor alles herroepen datter noch gehouden wordt noch datter moet ooghmercke genomen worden de de geseyde afdeelinge…” En verder:”… datter door den geseyden Heere Pastoor kan gedeputeerd worden op zijnen kosten eene priester in de voorseyde kapelle, dewelke nochtans naeer sijnen wille kan afgestelt worden, voor de bediening der sacramenten ende voor den noodt ende noodsackelijkheden vn de vier voorseyde gehuchten, raekende de bestieringe van de zielen.”. Het was dus gedaan met de onafhankelijke parochie Paal.
Pastoor Jan Notelaers gooit zich met zijn volle gewicht in de strijd!
Na jarenlang getouwtrek besliste men in Rome dat Paal toch geen afzonderlijke parochie mocht worden. Toen de Beringenaren daarop triomfantelijk een mis kwamen opdragen in de kapel van Paal liepen de gemoederen hoog op, niet in het minst tussen de Jan Notelaers en de pastoor van Beringen.
Een anticlimax: Beringen heeft geen geld…voor Paal
De parochie Beringen had zich, bij de aanvang van het proces in Rome in 1712, totaal onverwacht , bereid verklaarde om in Paal een priester te onderhouden. Uiteindelijk bleek dit het cruciale argument voor de Rota, de opperste rechtbank in Rome, om de onafhankelijkheid van Paal als parochie terug ongedaan te maken. Jan Notelaers had al veel langer het vermoeden dat Beringen blufpoker gespeeld had, omdat hij wist dat de financiële mogelijkheden van de parochie beperkt waren. Uiteindelijk kwam “de financiële kat op de koord”.
De bocht van Beringen…
In 1716 bleek dat de stad Beringen niet de financiële middelen had om een priester in Paal te betalen en onderhouden. Nochtans was dit een voorwaarde geweest om de zelfstandige parochie Paal terug onder de vleugels van Beringen te brengen. Pastoor Notelaers voelt dat men in Beringen, noodgedwongen, een bocht begint te nemen. Hij noteert: ”na de troebelen van die dagen, kwamen onze tegenstanders tot bezinning…”. En verder: “op hun voetstappen terugkeren was pijnlijk en zwaar…”
Een concordaat om de pil te vergulden voor Beringen!
Een concordaat om de pil te vergulden voor Beringen!
Paal definitief een afzonderlijke parochie
Na een eeuwenlang conflict wordt Paal in 1716 definitief een afzonderlijke parochie. Het concordaat dat op 19 augustus door de geestelijke overheid van Paal en Beringen was ondertekend, werd op 26 oktober 1716 eveneens goedgekeurd door de pauselijke nuntius van Keulen.
Paal was ooit een Bedevaartsoord
De patroonheilige van de parochie Paal is Sint Jan de Doper. Talloos zijn de parochies overal ter wereld die hem als patroonheilige kozen. Er zijn eveneens zeer veel relikwieën van hem bewaard zowel in Europa als in Klein-Azië. Op ten minste 4 plaatsen claimt men het bezit van de volledige schedel van St. Jan de Doper: Damascus, Istanboel, Rome en Amiens. We zijn dus in” groot” gezelschap, want sedert 1754 bezit ook de parochie Paal een deel van het hoofd van Sint Jan de Doper als relikwie , gekregen van “Rome”. De bedevaarders kwamen in de periode nadien “in groten getale” naar Paal om hier verlichting te zoeken .
Paal een afzonderlijke gemeente.
Bij het uitbreken van de Luikse Revolutie (van 1789 tot 1795) vonden de inwoners van de Buiting het moment geschikt om nog maar eens hun grieven kenbaar te maken.
De Luikse Revolutie was een woelige periode in het prinsbisdom Luik. Sommigen zien ze als een onderdeel van de Franse Revolutie. De revolutie eindigde met de opheffing van het prinsbisdom Luik en het opgaan ervan in 3 Franse departementen.
Mede door de bestuurlijke hervormingen van de Fransen werd Paal een afzonderlijke gemeente, in 1802 werd Egidius F. Wouters de 1e burgemeester van Paal. Hij was voordien al Burgemeester van Beringen geweest.
Beringen
Sinds de gemeentefusie van Paal met Beverlo, Beringen en Koersel maakt Paal deel uit van de gemeente Beringen.
Voor zover ons bekend werd er tot dusver geen geschiedenis geschreven over de periode van 1802 tot 1976, periode tijdens welke Paal een afzonderlijke gemeente was. Wij gaan er niettemin van uit dat de Paalse archieven goed bewaard werden door de gemeente Beringen. We hopen dan ook dat spoedig een of ander geïnteresseerde aan de geschiedenis van ons dorp (student, gepensioneerde,…) in zijn of haar pen zal kruipen om deze periode te analyseren , op schrift te stelen en voor het nageslacht te bewaren.
