Lotelingen, conscrits, waren soldaten van de Grande Armée en van de Armée d’Espagne die, dikwijls ver van huis, deelgenomen hebben aan de Napoleontische oorlogen (1805-1815).

Amateur-historicus Louis Leten uit Hechtel onderzocht niet alleen de geschiedenis van de lotelingen in zijn eigen geboortedorp,  maar ook in Paal.  Hij is immers gehuwd met een rasechte Paalse:  José Janssens,  dochter van Warke Janssens en Emma Volders (Emma van Houben), die in vorige eeuw in de Heldenlaan een legendarisch café uitbaatten.  Ook in de stamboom van zijn vrouw doken  namelijk lotelingen op.  Van dit omvangrijk onderzoek profiteren wij nu mee.  Wij publiceren zijn werk in de volgenden maanden,  opgesplitst in heel wat afleveringen gewijd aan deze vergeten offers voor een vaderland dat niet het onze was.  Hier begint hun verhaal:

Meer dan 50 boerenzonen van de Buiting moesten verplicht dienen in het leger van Napoleon, op een bevolking van goed 1100 inwoners was dat best veel.  Sommige families werden extra hard getroffen: het gezin van Peter Aerts en Elisabeth Bosmans telde 9 kinderen,  de 3 jongste zonen werden geloot.  Slechts een van hen overleefde het soldatenleven. Louis Leten onderzocht hun familiegeschiedenis en schetst aan de hand van historische bronnen hun lot.

De familienaam Aerts (en spellingsvarianten) was in Paal wijd en zijd verspreid, nu nog trouwens, ook al hebben verscheidene dragers van de naam niet voor nageslacht kunnen zorgen omdat ze in verplichte dienst van Napoleon veel te vroeg het leven hebben gelaten. De naam Aerts is volgens de familenaamkunde een afgeleide van een voornaam (patronymicum), meer bepaald van Art, een verkorte vorm van Arnoud (Arnold). De s aan het eind is dan een relict van -soon, in de loop der eeuwen verdoft tot -sen en gewoon -s.
In deze derde aflevering zetten we de spotlight op drie jongens van Paal die alle drie de naam JAN AERTS droegen. Alle drie zouden ze aan een infectieziekte overlijden in dienst van de Franse keizer.
Ze illustreren de algemene vaststelling dat véél meer soldaten het slachtoffer werden van besmettelijke ziektes dan van vijandelijke kogels.

Aflevering 4: nog 3 lotelingen die niet naar huis terugkeerden. Er was Willem Aerts, die in Spanje op het slagveld achterbleef. Geen geluk voor zijn ouders, die hun enige nog levende zoon moesten afgeven in een buitenlands avontuur van de Franse keizer.
Dan hebben we nog een Jean Baptist Aerts, die eigenlijk Tessens had moeten heten, maar Aerts genoemd werd naar zijn moeder, om redenen die buiten het huwelijk moesten gezocht worden.
Ook Peter Bosmans was in dat geval, de echtgenoot van zijn moeder Barbara Bosmans heeft hem in ieder geval niet erkend.
Filius illegitimus, het zal maar op je doopakte staan ! Twee en een halve eeuw later wordt er nog over geroddeld. Op paalonline, de website van het dorp dan nog wel.

Ze lieten niet allemaal het leven op het slagveld of in een bedenkelijk 'hospitaal'.
Jan Caels was amper 4 maanden oud toen zijn vader stierf, zijn moeder hertrouwde en bracht hem groot in Meelberg. Toen kwam de onvrijwillige legerdienst. Over zijn militaire carrière weten we niets, maar Jan overleefde en keerde terug naar Paal, huwde in Beringen. Hij bereikte zelfs een, toch voor die tijd, gezegende leeftijd.
De familienaam Caels of Cals blijkt ook een patronymicum te zijn, nl. afgeleid van de voornaam Carolus. Kijk hier of hij misschien in uw stamboom past.

Deze 3 jongens vinden we terug in de lijst van teruggekeerde lotelingen, veteranen dus. Van Ceyssens hebben we verder geen gegevens, Corvers wist de draad in de Paalse landbouwgemeenschap weer op te pikken en Dams kwam (al dan niet vrijwillig) terecht in de Nieuwe Militie van het Nederlandse leger van Willem I. Helaas was zijn carrière daar van zeer korte duur.

Je moet een beetje geluk hebben in het leven.  De ene sterft ver van huis, amper 18,  de ander krijgt de kans om aan het thuisfront een nieuw leven op te bouwen bij zijn terugkeer.

Ook als je de familiegeschiedenissen overloopt valt op dat, afgezien van de hoge kindersterfte,  mensen dikwijls in de fleur van hun leven geveld werden.  Een tweede  huwelijk was helemaal geen uitzondering, en dat was niet door een vrijwillige scheiding.
De familienaam Diepvents en zijn spellingsvarianten is afkomstig van een plaatsnaam:  een diep ven, een veenplas.  Drossaerts wijst op een voorname afkomst:  een stadhouder, hofmeester of rentmeester.

De ene Jan moest het debacle van Napoleons leger in Rusland meemaken en kwam vermoedelijk aan zijn eind als krijgsgevangene. De andere Jan was in een bepaald opzicht slimmer en weigerde dienst, maar ook hij zou het strafregime niet overleven. Liever ‘blode Jan’ betekende hier toch wel dode Jan.

De familie Houben moest twee lotelingen aan Napoleons leger leveren. Eén ervan zou nooit meer terugkeren uit Rusland, de ander werd (met veel geluk) de voorvader van een legendarische Paalse cafébazin: Emma van Haive. Hoe de vork precies aan de steel zit vertellen we u volgende week in een aparte aflevering, maar dit krijgt u nu al mee: de grootvader van Emma, Louis Houben, was de kleinzoon van de teruggekeerde loteling. Hij begon in de Kerkstraat een Delhaize winkel annex herberg en zo belandde Emma halfweg vorige eeuw achter de toog. De oudere generatie kan zich dit beeld ongetwijfeld nog goed herinneren: een goedlachse, door en door Buitingse dame die met veel smaak aan haar 'witteke' nipte. Zo zie je maar: de genen zwemmen waar ze niet kruipen kunnen. De lotelingen Houben: hier voor u in pdf.

Twee lotelingen met een verschillend lot. Schopenhauer wist het al: "Das Schicksal mischt die Karten und wir spielen". De eerste kreeg de kans om zijn familienaam verder te zetten, de tweede trok een miseriekaart.
De familienaam Huybrighs kent vele spellings- en uitspraakvarianten, maar ze leiden alle terug naar een Germaanse voornaam: Hubrecht, wat zoveel betekent als "schitterend van verstand". De dragers van deze naam zullen u dat zeker willen bevestigen.
De naam Inthof of In 't Hof was in de 17de en 18de eeuw een veel voorkomende naam in Paal, in onze eeuw toch opvallend minder. Peter heeft zijn naam in ieder geval niet kunnen verder zetten,

In deze aflevering belichten we de afstamming van twee Tervantenaren: Lambert Jans en Peter Kenens. Over hun militaire carrière is niets bekend, behalve dat ze de dienstplicht in het leger van Napoleon overleefd hebben. Beiden slaagden ze erin om na het soldatenleven in Paal een gezin te stichten en te onderhouden, voor nakomelingen te zorgen. Dat was niet elke loteling gegund !

Deze aflevering is gewijd aan Jan Leten, Willem Libaers en Gerard Luts. Twee van hen trachtten tevergeefs te ontsnappen aan hun lot: de dood wachtte op hen in een van Napoleons hospitalen. De derde bracht het er beter van af: hij wist een echte francaise te strikken en bracht haar mee naar Paal, waar ze voor Frans bloed in de Buitingse genenpoel zorgde.
De naam Leten zou een vleivorm kunnen zijn van een Germaanse -leudi naam, 'man', in het Nederlands noch behouden als 'lieden', vergelijkbaar met het Duitse Leute. Moeten we het dan interpreteren als 'manneke' ?

In deze aflevering graaft Louis Leten in de familierelaties van twee veteranen van Napoleons leger: Frans Meyen en Mathieu Moons. Allebei overleefden ze de keizer en leidden hun leven verder in Paal. Vooral Frans kende in zijn gezin veel tegenslag, kunnen we afleiden uit zijn stamboom.

Sommige gezinnen leverden niet één, maar twee lotelingen. Voor het gezin Pauls betekende dat een dubbel verlies. De familie Peeters kende meer geluk, de broers keerden behouden terug en stichtten in Paal hun gezin. Toch zou Willem Peeters een moeizaam huwelijksleven kennen, hij werd maar liefst drie keer weduwnaar.
De familienaam Pauls komt bij ons meer voor als Pauwels en spellingsvariant Poels. Peeters met spellingsvarianten Peters en Pieters. Beide familienamen zijn evident te verklaren als patronymica: de voornaam + s(oon).
Voor Palenaars zijn de stamboomgegevens van onze lotelingen door Louis Leten extra interessant.

Geen geluk voor deze arme Paalse jongens: de dood wachtte hen in een hospitaal of in het verre Rusland. Interessant om te zien is hoe het Franse administratie oor omging met de klanken van onze Vlaamse naamgeving. Persoons werd Persoul, Willem Pijpers werd Guillaume Pypers en Willem Schoofs ene Guillaume Schots. Ook de Buiting bleef niet gespaard van verfransing: in het overlijdensbericht van Frans Persoons was hij afkomstig van 'Beautine ou Palle'.
Van waar ben je ? Van Beautine. Klonk wel mooi.

Het blijven dezelfde verhalen: de dood in het hospitaal, vermist in het verre Rusland, behouden teruggekeerd. Dit keer de gegevens van 2 broers en een niet-verwante Schrijvers, een Tempels krijgen jullie er extra bij. Spijtig dat we meestal maar weinig kunnen vertellen over hun ongetwijfeld boeiende avonturen, maar dat gaan we binnenkort goedmaken met een echte neusbreker, een onvervalste primeur. Meer geven we nog niet prijs, we houden het beste voor het laatst. Blijven volgen, deze serie.

Vorige week, 5 mei 2021, was het 200 jaar geleden dat Napoleon Bonaparte op Sint-Helena overleed. Hoewel de voormalige keizer zijn land meesleurde in een debacle, heeft de Franse president Emmanuel Macron  dit met een toespraak aan zijn graf in het Hôtel des Invalides te Parijs herdacht. Naast de vele hervormingen die hij doorvoerde toont de reeks over de Paalse lotelingen één aspect van deze periode, nl. de dienstplicht van vele Palenaren in de napoleontische legers. Maar er is meer, onder zijn bewind, hij was toen nog 1ste consul en nog niet keizer, werd er een bestuurlijke hervorming van de departementen doorgevoerd die maakte dat Paal een aparte gemeente werd, los van Beringen. Louis Leten heeft  hierover een artikelenreeks in voorbereiding. De datum waarop dit gebeurde is  bekend, Louis snuistert nog in de archieven naar de bewijsstukken.
In afwachting gaan we verder met de Paalse lotelingen: 

Wat doet de zoon van een touwslager uit Paal in Wit-Rusland ? Zijn Ryanair vlucht is niet gedwongen om te landen. Hij is geen journalist voor een subversieve website zoals paalonline. We schrijven 1812. Peter Vangeel is fuselier in het 19de infanterieregiment van Napoleon. Zijn regiment wordt in Polotsk, Wit-Rusland, door het Russische leger van de militaire stafkaart geveegd. 2000 km scheiden hem van Paal, te voet. Haalt hij zijn geboortedorp ?
Je moet al Vangeel heten om zo'n huzarenstukje te voltooien. We stellen u voor: een loteling, uit bronsgroen hout gesneden.

Louis Leten laat in deze 19de aflevering zijn licht schijnen op de familiebanden van een drietal lotelingen uit Paal:
Hendrik Vanmol, Michiel Van Singel en Frans Vanwetswinkel. De eerste twee zorgden nog voor afstammelingen, Vanwetswinkel bleef meer dan waarschijnlijk dood of vermist achter in Rusland.
Wat de 3 familienamen gemeen hebben is dat ze alle afgeleid zijn van plaatsnamen. Vanmol is hierbij nog het duidelijkst. De familienaam Van Singel verwijst naar een herkomst van een ronde omheining of de weg rond de stadsmuren. Zelfs een molshoop als Beringen heeft een singel. De naam Vanwetswinkel bevat een verspringing van de s/t uit de naam Vanwestwinkel. Een winkel is zoals bekend een hoek, de naam betekent zoiets als 'westhoek' en kwam in verscheidene dorpen voor, oa. in Meerhout als 'Wuytswinkel'.

Twee lotelingen van Paal met de naam Veekmans of Veeckmans. Spellingsvarianten waren legio in een tijd dat er geen eenvormigheid bestond. De naam Veekmans zelf is een variant van Van der Veken, afgeleid van een plaatsnaam 'veken', wat in het Middelnederlands een weideafluiting, een hekken of een soort slagboom was.
Eén van de jongens overleefde zijn legerdienst niet, hij stierf in een ver ziekenhuis. De andere nam deel aan de veldtocht van 1809 maar keerde uiteindelijk behouden terug naar Paal waar hij voor nageslacht zorgde.
Louis Leten neemt u mee in hun familiegeschiedenis.

Peter en Karel Volders waren zonen uit het gezin Volders-Sijmons. De oudste, Peter, kon zijn diensttijd afmaken en terugkeren naar zijn geboortedorp om er een gezin te stichten. De jongste, Karel, overleed in een hospitaal in het verre Pamplona (Spanje). Zoals vroeger gebruikelijk werd zijn voornaam in de volgende generaties van de familie telkens opnieuw gebruikt om de herinnering aan hem levendig te houden.  (foto:  Pamplona 19de eeuw)
In de familienaam Volders herkennen we de etymologische verwantschap met 'wol', een volder was namelijk een wolbewerker, we hebben hier dus met een beroepsnaam te doen.
Maak kennis met de familiestamboom zoals opgezocht door onze specialist Louis Leten.