De zomervakantie 2023 zit er binnenkort weer op,  ze was er nog een van twee volle maanden.  In de zomer van 1941, wereldoorlog 2 woedt volop,  is Johanna Peremans 14 jaar, ze woont in Brelaar en zit in het achtste leerjaar van de ‘nonnenschool’ in het centrum.  Ze is een vlijtige leerlinge en blijkt over een meer dan gemiddeld schrijftalent te beschikken.  Haar opstelschriftje van het schooljaar 40-41 biedt een mooie inkijk in het leven van een tiener op de Buiting in die moeilijke periode.  Het lijkt allemaal braafjes,  dat kon ook niet anders,  zo tolerant waren de leerkrachten bijna een eeuw geleden nog niet.  Toch koppelde Jeanne een raak observatievermogen aan een grote taalbeheersing.  Niet verwonderlijk dat ze tijdens haar leven de brieven moest schrijven voor familie en kennissen. 
We beginnen de reeks opstellen van haar laatste schooljaar met haar twee laatste stukjes,  omdat ze de zomer als onderwerp hebben.  Ze zijn geschreven in de maand juli van 1941.  Voor ons een beetje een verrassing … 
foto: Johanna (Johanna was haar officiële naam maar iedereen noemde haar Jeanne) ,  1939,  6de leerjaar

Jeanne Peremans woonde Klitsberg nr 28. Straten hadden voor de oorlog nog geen naam, je adres was: Paelstraat, Geenhout, Klitsberg, Breelaer, Krenist, Rijssel, Meelberg of Tervant, en daar een nummer bij. Klitsberg 28 was waar nu de Schaffensesteenweg loopt, kort voor de eerste bocht liep er, als je van het dorp kwam, een paadje naar links. Het huisje staat er nog, de toegangsweg is nu via de Nieuwe Hofstraat.
Met veel respect beschrijft ze haar ouderlijke woning, religie was in die tijd alom aanwezig, net zoals gewenste en ongewenste huisgenoten, het leven en een onverwachte dood.

Haar officiële naam was Johanna maar iedereen noemde haar Jeanne.

September 1940. Het nieuwe schooljaar is gestart, in volle oorlogstijd. Life goes on voor degenen die leven, en ook de leerlingen van het achtste leerjaar in de meisjesschool proberen de draad op te pakken met de huishoudkundige lessen: koken, leren lappen en naaien, al wat een toekomstige huismoeder moet kunnen dus. Op de foto zien we Jeanne in het 6de leerjaar (schooljaar 38-39), maar het klaslokaal zal er in het achtste niet anders uitgezien hebben. Centraal het klassieke klaskacheltje, al zal dat in oorlogstijd niet veel warmte gegeven hebben. Vooraan de lessenaar met de inktpot en de vulpen van de juf of zuster, het kruisbeeld en de foto van de koning aan de muur, op de muur achter in de klas enkele bijbelse taferelen, een landkaart ... Voor de oudere generaties is dit ongetwijfeld een vertrouwd beeld. De jeugd zal een beetje vreemd opkijken: rekenen op een lei, what the fuck was dat, een Chinese smartphone of wat ? En versleten of kapotte kleren lappen, deden ze dat op de laptop ? En oh my god, waarom in godsnaam ? Naar school gaan in 1940, het was een andere wereld.

Lastige tijden. Het is aanpassen aan de nieuwe situatie onder de Duitse bezetter, tijdens dat eerste oorlogsjaar van 1940. De koolmijnen in de streek zijn de belangrijkste werkgevers en het duurt een tijdje eer de het zwarte goud weer boven gehaald wordt. Niet alleen de lokale bevolking heeft het nodig met de winter in aantocht, ook de Duitsers brauchen es voor hun oorlogsindustrie. Het vervoer per tram schept af en toe mogelijkheden voor de lokalen, er valt wel eens wat 'van het schip'. Op school wordt de kinderen voorgehouden dat de oorlog, de armoede en de honger een straf zijn van God. Het is in 1940 nog de God van het Oude Testament, hij voelt zich verwaarloosd en krijgt te weinig aandacht van zijn gelovigen. Toch ontsnappen ook de kerken niet aan de nieuwe Duitse verordeningen: verlichting is uit den boze, thuis, op straat en ook in Zijn Huis. Desalniettemin: het oog van God ziet u altijd, besluit Jeanne.

Oktober 1939 en 1940. Herfstgevoelens. Weldra zal de kachel alleen onze kameraad zijn schrijft Jeanne. Haar gedachten zijn ook bij de krijgsgevangenen, die de koude moeten trotseren.
Naast de klassieke herfsttaferelen beschrijft ze ook nog de bewaartechnieken in de tuin: hoe selder en andijvie beschermen tegen de eerste vorst.
In het dorp is ook een ongeval gebeurd en wel met de tram ! Die tram werd niet enkel gebruikt voor personenvervoer, ook steenkool en vee, materialen voor de mijn vonden in de goederenwagons hun transportmiddel.  Tramhaltes waren er onder andere op de Zwanenberg en aan het klooster, een rangeerstation op de Wissel (tegenover bakkerij Guedens).

Allerheiligen 1940. Waar het leven bloeit, is  de dood niet veraf. Jeanne heeft van kortbij kennis gemaakt met een overlijden: haar schoolvriendinnetje Germaine.  Ook aan de novemberstormen ontsnapt Paal niet in dit eerste oorlogsjaar. Nazicht leert dat Jeanne niet overdrijft in haar beschrijving, de nacht van 13 op 14 november bracht een van de zwaarste stormen van de eeuw ! De Rozenkrans is de aanbevolen remedie tegen alle onheil en rampspoed. Na de storm volgt de verstilling, met of zonder gebed het besef van onze nietigheid.

In de donkerste maand van het jaar neigt een mens naar reflectie. Een winteravond werd honderd jaar geleden nog niet gevuld met televisiebeelden maar met verhaaltjes.
Op school krijg je dan de opdracht om een opstel te schrijven over Mijnheer Pastoor. Het gaat Jeanne niet zo goed af, ze krijgt het slechtste cijfer dat ze in het schooljaar 40-41 zal halen voor opstel. Niet verzorgd Jeanne ! Gelukkig komt de Sint. Daar kun je al wat lyrischer bij worden. De ene heilige is de andere niet. Vooral het bakken in de klas gaat de meisjes van het achtste studiejaar goed af en zelfs in oorlogstijd versaagt de goede Sint niet. 't Is misschien wat minder dit eerste oorlogsjaar, maar zowel in de hemel als op aarde is het koekenbak.

De winter van 1941 was er nog een van voor de klimaatopwarming, met de Duitsers en de vriezeman aan het bewind. Jeanne beschrijft hoe de kinderen met plezier naar school gleden. Er was echter niet alleen winterpret, Jeanne heeft ook oog voor wie het moeilijk heeft door de vrieskou: de werkmannen die vroeg uit de veren moeten, de vogeltjes, de krijgsgevangenen in het verre Duitsland, de armen. Voor hen is er ook Winterhulp, een organisatie onder toezicht van het Rode Kruis, die bij sommigen echter een negatieve connotatie had omdat ze ook in Duitsland bestond. Winterhulp zorgde bv. voor de 'schoolsoep' in het patronaat, een initiatief dat al in de Eerste Wereldoorlog bestond.
Het wachten op de terugkeer van een krijgsgevangen familielid is slopend, maar plots ...

In memoriam. Onderwijs volgen is een risicovolle onderneming. Elke dag raken gemiddeld dertien kinderen betrokken in een verkeersongeval van of naar school. De school zelf is door de verzamelde menigte de perfecte omgeving voor virale en bacteriële infecties. Je moet er toch wat voor over hebben !
Dat was in 1941 niet anders. Jeanne moet ervaren dat de school gesloten wordt wegens besmettingsgevaar, van corona was toen nog geen sprake, wel bedreigde 'de kroep' in het eerste oorlogsjaar onze schooljeugd. Difterie, vroeger beter bekend als kroep, is een infectieziekte die wordt veroorzaakt door een bacterie,die via hoesten van mens op mens wordt overgebracht. Difterie was voordat vaccinatie algemeen gebruikelijk werd een van de meest voorkomende doodsoorzaken bij kinderen.

Wij hebben ondertussen van de eerste lentedagen kunnen genieten, en dat was in maart 1941 niet anders voor de mensen op de Buiting. De oorlog heeft zijn eerste jaar achter de rug, maar daar heeft de lente geen weet van. Jeanne is in haar opstellen gecharmeerd door de nieuwe levenslust bij mens, dier en natuur. Jeanne vermeldt dat de vastenwet was opgeheven, wat wij niet hebben kunnen verifiëren, zijn er lezers die zich dat nog kunnen herinneren ? Nog zo'n gewoonte om komaf te maken met de winter: de grote kuis ! Ook dat ritueel wordt tegenwoordig nog weinig toegepast. Voor de rest is godsdienst het alles omvattende kader voor het leven. Zelfs bloemen krijgen een religieuze naam, zo had ik nog nooit van een 'goedeweekbloempje' gehoord. Volgens mij trekt een viooltje zich daar weinig van aan, dat Pasen nadert. Desalniettemin: zalig Pasen in 't verschiet ! 

De katholieke kerk had de gemeenschap in 1941 nog goed in haar greep. Wakker worden en bidden. Vervolgens naar de vroegmis stappen en weer bidden. We kunnen het ons niet meer voorstellen Pasen werd nog uitgebreid gevierd, de eitjes lagen op paaszaterdag verstopt. Geen verwarring met Sinterklaas, speelgoed en ander snoep moest toen nog niet gezocht worden, maar enthousiast waren de kinderen evenzeer. Herinnert u zich nog de traditie van het eigenhandig eieren kleuren en schilderen ? Pasen viel in 1941 op 13 april, waardoor de opstellen nu een beetje vijgen na Pasen lijken, maar desalniettemin: er zullen vandaag, anno 2024, nog wel wat paaseitjes overschieten om van te snoepen !

Als Jezeke zijn beddeke uitschudt wanneer het sneeuwt, dan is zijn moeder deze meimaand serieus aan 't wenen. De regen blijft met melkkruiken uit de lucht vallen. Is het omdat het met de Mariaverering in de maand mei tegenwoordig slecht gesteld is ? Ouderen herinneren zich nog goed hoe het hele gehucht in stoet van kapelletje naar kruis en het volgend kapelletje trok, al zingend en biddend, de pastoor voorop.
Het zou anno 2024 een wereldvreemd tafereel zijn. In 1941 is de Mariaverering in mei voor Jeanne nog een heel vertrouwde instelling, die haar inspireert voor een resem opstellen. Niet minder dan vijf schrijft ze er die maand. De oorlog lijkt naar de achtergrond verdrongen, al blijft de dreiging van honger in het laatste opstel toch schemeren.

Klimaatverandering daar hadden ze in 1941 nog geen last van. Het was oorlog en dat was ook bittere ernst. De maand juni inspireert Jeanne omdat het een bloemenmaand is. Waar de bloemen in de maand mei nog gewijd waren aan Maria, staan ze in juni in het teken van het H. Hart. Godsdienst domineerde het dagelijks leven en ook de thematiek van de opstellen voor school. Goeie punten en godsvrucht waren recht evenredig gerelateerd.

Precies een jaar geleden startten we met deze reeks opstellen van Jeanne Peremans, uit het eerste oorlogsjaar, het schooljaar 1940-41. Jeanne staat op de springplank naar het volwassen leven. Ondertussen wacht de wereld in spanning op de afloop van de oorlog. Die is in 1941 nog verre van zeker. Miljoenen levens gaan nog verspild worden voor we de geschiedenis kennen zoals ze nu is. Jeanne probeert als opgroeiend meisje te genieten van de wonderlijke natuur: een bloem is een samengevat mensenleven.  

85 jaar terugkijken in de tijd: Jeanne Peremans biedt ons met haar opstellen die kans om een glimp op te vangen van hoe het vroeger was voor een schoolmeisje. Het voorbije jaar publiceerden we de opstellen die ze schreef in de loop van haar achtste studiejaar, het eerste jaar van Wereldoorlog 2. Ook van 1939 hebben we nog een aantal stukjes bewaard. Paal telde toen zo'n 6000 inwoners plus een 7000 Belgische soldaten die opgeroepen waren om de verdedigingslinie te vormen aan het Albertkanaal. Voor de kleine Jeanne was het allemaal nog abstract, die oorlog die er zat aan te komen. Zij was bezig met de kleine dingen van alledag: soep koken op school, het weer, de herfst … en de alom aanwezige godsdienst natuurlijk. Elke bladzijde van haar schriftje begon ze met J.M.J.
Jezus, Maria, Jozef.

De novembermaand was in 1939 in veel opzichten niet anders dan dit jaar. De doden werden herdacht, en ook het einde van de Eerste Wereldoorlog, weliswaar met meer godsvrucht. De vorige oorlog was nauwelijks 20 jaar geleden en er stond al een nieuwe voor de deur. Paalse reservisten en dienstplichtigen waren opgeroepen en het dorp zelf lag vol soldaten afkomstig uit heel het land. Het Albertkanaal was Belgiës eerste en belangrijkste verdedigingslinie. De donkere avonden brachten gelukkig enige gezelligheid in huis, kleding werd gebreid en versteld, steenkool zorgde voor een intense warmte in de bol van de Leuvense stoof, verhalen werden verteld.
Ook anno 2024 worden onze novemberavonden gevuld, nu met televisievertier, beschermd tegen kou, regen en wind. Het journaal brengt ons het sombere vooruitzicht op een nieuwe oorlog. Het vervolg van 1939 kennen de meesten van ons, volgend jaar vieren we het einde van de Tweede Wereldoorlog. Hopelijk kunt u in 2029 nog eens achterom kijken en zuchten van opluchting.

Kerstmis 1939 viel op een maandag, het was net zoals dit jaar een sombere, grijze dag, maar wel zo'n tien graden frisser. In het stalleke kon het kindeke Jezus een extra deken gebruiken. De os en de ezel mediteerden over vrede in de wereld. De os was er niet gerust in, Duitsland was tenslotte Polen al binnengevallen, maar de ezel bezwoer dat hij zich geen tweede keer zou vergissen. Vrede op aard balkte hij. De kerken van Tervant en Paal zaten ongetwijfeld vol gemobiliseerde soldaten uit heel België. Wat zou er in hun hoofd omgegaan zijn ? Jeanne maakt in haar opstellen merkwaardig genoeg geen melding van de overrompeling in haar dorp. Was ze met haar 12 jaar nog te jong om de ernst van de nabije toekomst te beseffen ?

1 januari 1940. Geen nieuwjaar als een andere. In Paal liggen overal soldaten en ook Paalse jongens zijn gemobiliseerd en liggen her en der in het land bij hun regimenten.
Jeanne schrijft een nieuwjaarsbrief aan haar ouders, uit respect, en ook eentje aan haar broer Henri, die op een ons onbekende plaats in het land verblijft als soldaat. Heeft er iemand informatie over ?
Jeanne vermeldt ook een aantal weetjes van het thuisfront: Jef Put is overleden en Felix Gijsbrechts heeft een ongeval gehad. Iemand die weet over welke Jef Put het gaat ? Kent iemand die Felix Gijsbrechts, blijkbaar heeft die er toch een blijvende handicap aan over gehouden ...  - update:  reacties op deze vragen:  lees verder -

Februari 1940. De effecten van een klimaatverandering waren nog niet aan de orde.
Zowel in 1940, 1941 als 1942 werd er een Elfstedentocht gehouden. Die van 1940 was bijzonder zwaar:   "De tocht op 30 januari 1940 door het besneeuwde landschap was zeer zwaar vanwege de stormachtige oostenwind, de matige tot strenge vorst en stuifsneeuw." (Wikipedia)
Hier op de Buiting zal het allemaal niet zo'n vaart gelopen hebben als in Noord-Nederland, maar er was toch gelegenheid tot "skabberdaine rai'e ": ook bij ons werden de schaatsen aangebonden !
Verder herdenkt Jeanne de dood van koning Albert I, zes jaar eerder op 17 februari. De man moet toch wel indruk gemaakt hebben tijdens zijn leven, want Jeanne noemt hem een paar keer "Albert de Groote".  Afgaande op de foto van zijn bezoek aan Egypte moet die Albert ook letterlijk een grote jongen geweest zijn, er rekening mee houdend dat koningin Elizabeth 1m72 was.

Maart 1940 was een maand maart zoals we die kennen uit de weerspreuken: sneeuwbuien en vrieskou, afgewisseld met een flauw lentezonnetje. In haar verslag vermeldt Jeanne een zeldzame keer de aanwezigheid van de gemobiliseerde soldaten: ze vragen om binnen te mogen komen om hun handen te warmen aan de kachel.
Jeanne vertelt in een ander opstel ook een volksverhaal over Sinte Pieter, die gezeten op zijn ezel de aarde een bezoekje brengt. Dat Sinte Pieter gebruikt maakt van een ezel om zich te verplaatsen op aarde mag ons anno 2025 misschien verwonderen, nu de tweedehands Tesla's goedkoop worden, honderd jaar geleden was dat blijkbaar de gebruikelijke manier. Zo lezen we ook in het volksverhaal van Smidje Smee: "Onze-Lieve-Heer ging vaak met Sint Pieter op reis. Eens toen ze onderweg waren, verloor hun ezel een hoefijzer. Op dat ogenblik waren ze precies voor de deur van Smidje-Smee, die aan 't werk was en Onze-Lieve-Heer vroeg hem of hij de ezel wilde beslaan."
Wie weet bezocht Sinte Pieter ons dorpje wel in de gedaante van Pietermenneke, wiens trouwe metgezel toch een ezel was ? But since there is no memory in heaven, the souls forget ...

Pasen 1940 viel op 24 maart, bijna een maand vroeger dus dan dit jaar. Johanna legt ons nog eens haarfijn uit waarvoor Palmzondag staat en wat Beloken Pasen eigenlijk is. Dat zijn termen waarbij veel mensen een klok in Keulen horen luiden en waar de jeugd waarschijnlijk nooit over gehoord heeft.
Het eerste warme weer dient zich aan en Johanna maakt met het gezin een wandeling over de Klitsberg, op het eerste gezicht niets bijzonders, ware het niet dat die berg de uitkijkpost is geworden van de Belgische luchtafweer. Een goeie maand voor de oorlog uitbreekt vergaapt ze zich aan het uitzicht met de verrekijker, de kanonnen en het schamele ondergrondse onderkomen van de Belgische soldaten.